Een geërfde klok in huis: plaatsen, opwinden en verplaatsen

Bij het leegmaken van een ouderlijk huis blijft er vaak één voorwerp over waar niemand afstand van wil doen: de klok. Een staande klok in de gang, een regulateur boven het dressoir of een pendule op de schouwmantel heeft jarenlang de uren van een gezin geslagen. Wie zo'n klok erft, staat voor praktische vragen. Hoe raakt ze heelhuids van het ene huis naar het andere, waar komt ze te staan, en hoe gaat ze opnieuw lopen.

Een mechanische klok is geen gewoon meubel. Het uurwerk is een fijn afgesteld geheel van tandwielen, veren, een slinger en vaak gewichten, dat reageert op schokken, scheefstand en droge lucht. Met een rustige aanpak blijft een klok die al generaties meegaat nog generaties lopen.

Staande klok, regulateur of pendule

Het type klok bepaalt veel van wat volgt. Een staande klok, in Vlaanderen ook wel een staanklok genoemd, heeft een hoge kast met een lange slinger en meestal twee of drie gewichten aan kettingen of kabels. Een regulateur is een wandklok met een zichtbare slinger achter glas, vaak in een houten kast, en loopt op gewichten of op een veer. Een pendule is een kleinere klok voor op de schouw of een kast, vaak Frans, met een korte slinger en een veeruurwerk, soms in marmer, brons of verguld zamak.

Bij gewichtklokken hangt elk gewicht op een vaste plaats: het gaande werk, het slagwerk en bij sommige klokken een speelwerk voor een melodie op het kwartier. Die gewichten zijn niet altijd even zwaar. Wie ze bij het verhuizen verwisselt, merkt later dat de klok stilvalt of het slagwerk niet meer volgt. Een stukje schilderstape met links, midden of rechts erop voorkomt dat.

Verplaatsen zonder schade

De meeste schade aan oude klokken ontstaat niet in de woonkamer, maar onderweg. Een staande klok wordt nooit met slinger en gewichten erin verplaatst. Eerst gaan de gewichten eraf, dan wordt de slinger voorzichtig losgehaakt van de veer waaraan hij hangt. Die ophangveer is een dun strookje staal dat makkelijk knikt. Kabels worden best met papier of een doek opgerold en vastgezet, zodat ze niet van de katrollen lopen en in het uurwerk verstrikt raken.

• Gewichten en slinger apart verpakken, gewichten gemerkt per positie.
• Bij een regulateur de slinger vastzetten of uithaken voor de klok van de muur gaat.
• Een pendule rechtop vervoeren, met de slinger vastgezet of verwijderd.
• Glazen deurtjes en wijzerplaat beschermen met karton of een deken.
• De kast van een staande klok liggend op de rug vervoeren, nooit op de voorkant.
• Na aankomst eerst de kast plaatsen en pas daarna het uurwerk weer in gebruik nemen.

Een klok die al generaties meegaat, verliest het meest van haar waarde tussen twee huizen in.

De juiste plek in huis

Een mechanische klok houdt van rust en een gelijkmatig klimaat. Vlak naast een radiator, boven een kachel of in volle zon droogt het hout van de kast uit en kunnen fineer en lijmnaden scheuren. Een vochtige kelder of een koude veranda is evenmin een goed idee. Een binnenmuur in de living, de inkomhal of een rustige hoek van de eetkamer werkt meestal het best. Een staande klok staat bij voorkeur op een vaste, harde vloer: op een dik tapijt of een verende houten plankenvloer gaat de kast bij elke stap mee bewegen.

Ook het geluid speelt mee bij de plaatskeuze. Het slagwerk van een staande klok klinkt luider in een lege hal dan in een living vol meubels en textiel. Wie twijfelt, laat de klok een paar weken in de beoogde ruimte slaan voor het definitief beslist is. Veel klokken hebben een hendeltje of een stand op de wijzerplaat om het slagwerk stil te zetten, handig voor de nacht of wanneer er gasten logeren.

Op gang brengen en opwinden

Een klok loopt alleen regelmatig als ze in slag staat. Dat betekent dat het tikken links en rechts even lang duurt: tik, tak, tik, tak, en niet tik-tak, pauze. Een staande klok moet daarvoor eerst perfect waterpas staan, van voor naar achter en van links naar rechts, met de stelvoetjes of dunne houten wiggen onder de kast. Een regulateur hangt pas goed als hij aan de onderkant met een schroef of klemmetje tegen de muur vastgezet is, zodat de kast niet meeslingert. Klinkt het tikken nog ongelijk, dan wordt de klok heel licht verschoven tot het ritme regelmatig is.

Opwinden gebeurt bij een achtdaags uurwerk eens per week, liefst altijd op dezelfde dag. Bij kettingklokken worden de gewichten opgetrokken door aan de andere kant van de ketting te trekken. Bij kabelklokken en veerklokken gaat dat met een sleutel in de opwindgaten van de wijzerplaat, rustig en zonder te forceren tot de weerstand voelbaar wordt. De wijzers verzetten gebeurt alleen met de grote wijzer, in de richting van de klok, en bij een slagwerkklok met een korte pauze op elk uur en half uur zodat het slagwerk kan volgen. Een ontbrekende opwindsleutel is geen reden om de klok te laten stilstaan: sleutels in de gangbare maten en ander toebehoren zijn onder meer te vinden bij https://www.klokken.be/. Loopt de klok te snel, dan gaat de slingerlens een beetje omlaag met de stelmoer onderaan; loopt ze te traag, dan gaat de lens omhoog.

Een oude klok in een modern interieur

Een donkere eiken staande klok in een witte, strakke living lijkt op het eerste gezicht een vreemde eend. Juist dat contrast kan werken, zolang de klok ruimte krijgt. Een rustige wand zonder kaders of planken errond laat de vorm van de kast spreken. Een staande klok naast een moderne zetel of tegenover een hedendaagse eettafel wordt zo een herkenningspunt in plaats van een overblijfsel.

Wie de klok wat meer wil laten aansluiten, kan elders in de kamer een element in hetzelfde hout of dezelfde tint terug laten komen: een houten schaal, een fotokader, een bijzettafeltje. Een pendule op een sobere witte schouw of op een lage, moderne kast krijgt een bijna sculpturale rol. Wat beter vermeden wordt, is de kast laten schuren, schilderen of beitsen om ze in het interieur te laten passen. Het oorspronkelijke vernis en de patina zijn een deel van de waarde en het verhaal van de klok.